Mehmed Âkif Ersoy’un “Safahet”ında Doğrudan Kur’ân Âyetlerinden İlham Alınarak Kaleme Alınan Manzumelerin Sosyolojik Analizi Hakkın Sesleri Örneği

Abstract

Bir toplumun içinde bulunduğu psikolojik durum ve sosyal çevre hiç kuşkusuz o toplumdaki bireylerin zihin dünyalarına da inşa etmektedir. Bu inşa süreci kimi zaman savaş ve afetler gibi yaşanan büyük değişimlerin ardından kimi zaman ise var olan değer ve yargıları koruma refleksi ile yeniden şekillenmektedir. Bu anlamda her değişimin temelinde mutlaka psikolojik ve sosyolojik bir kırılma yaşanmaktadır. Nitekim Osmanlı’nın son dönemlerinde askeri, siyasi ve kültürel alanlarda yaşanan kırılmalar, bu inşa sürecinin ne yönde olacağına dair kutuplaşmaları da beraberinde getirmiştir. Bir tarafta yaşanan İslam’ı ve kültürel değerleri korumak ve yaşatmak isteyen dindar çevreler yer alırken diğer tarafta ilim ve teknolojideki geriliği Batı’yı taklid ederek aşılabileceğine inanan aydınlar yer almaktadır. 19. yüzyılda Batı dünyasına hâkim olan pozitivist anlayışın Osmanlı aydınları arasında ortaya çıkardığı Batıcılık, Türkçülük ve İslamcılık akımları bu kutuplaşmanın bir sonucudur. İslam dünyasının maddi açıdan olduğu kadar manevi açıdan da bir gerileme içine girdiği bu yıllarda dünyaya gelen Mehmed Âkif Ersoy, yaşanan kırılmaların temelinde Müslümanların Kur’an tasavvurlarındaki anlama problemini görmektedir. Bu nedenle Müslümanların hayatlarından dışladıkları Kur’an’a dönüş yollarının çaresini aramış ve Kur’an’ın yaşayan bir hayat kitabı olduğunu ortaya koymayı bir misyon olarak benimsemiştir. Onu çağının aydınlarından farklı kılan en belirgin vasfı, kişisel dertlerini bir kenara bırakıp sosyal problemleri gündemine alması, bütün ömrünü vahye hizmete adamış bir halk şairi olarak toplumu kendine değil Kur’an’a davet etmesidir. O, aynı zamanda iyi bir sosyolog, müfessir, seyyah, hatip ve siyasetçidir. O, erdemli bir toplumun inşasında en büyük etkenin Kuran’ın ahlakıyla ahlaklanmak olduğunu tarihin yaşayan tanığı olarak tecrübe etmiştir. Onun bir özeleştiri olarak kaleme aldığı Safahat’a baktığımızda Âkif’in şiir kaynaklarının başında Kur’an-ı Kerîm’in yer aldığını görürüz. Kimi manzumelerinde doğrudan Kur’an ayetlerine yer veren Âkif, kimi manzumelerinde sosyal değişimi ifade eden Kur’an kavramlarına, sure, ayet isimlerine yer vermektedir. Bu anlayışın arkasında şüphesiz onun Kur’an’la inşa olmuş bir hayat tasavvuru, Arap diline olan vukufiyeti, sahip olduğu inşacı bir toplum anlayışı yer almaktadır. Bu araştırmada “Safahat” adlı eserde yer alan doğrudan doğruya ayetlerden ilham alınarak kaleme alınan manzumelerin Kur’an ayetleri ile ilişkisi ve Âkif’in âyetlerden hareketle mesajını sunuşuna örnekler sosyal değişme çerçevesinde incelenecektir. Dolayısıyla çalışmanın evreni Mehmed Âkif Ersoy’un “Safahat”tıdır. Çalışmada içerik analizi yöntemine başvurulmuş, edebi metinlerin kuramsal imkanlarından da yer yer istifade edilerek metinleri anlamlandırma, açımlama ve yorumlamaya gayret edilmiştir. Makalenin sınırlandırılması sebebiyle Âkif’in doğrudan Kur’an’dan hareketle kaleme aldığı manzumelerin yer aldığı Safahat’ın üçüncü kitabı “Hakkın Sesleri”ndeki biri hadis olmak üzere toplam on şiirden dokuzu ele alınacaktır. Araştırmanın bulgularında Mehmed Âkif Ersoy’un seçmiş olduğu âyetler üzerinden toplumsal yapının ve onu oluşturan toplumsal ilişkilerin menfi yöndeki değişimine şifahi bir yöntem aradığı gözlemlenmiştir.