Hadislerin Sahâbeden Tâbiûna İntikalinde Şehirlerin Etkileşimi: Hz. Aişe'nin Birikiminin Kûfe'ye İntikali

Abstract

İslami ilimlerin hemen tamamında önemli bir değere sahip olan sahâbe özellikle hadislerin sonraki nesle aktarılması bakımından hayati bir konuma sahiptir. Tâbiûn da hadislerin sonraki nesillere aktarılmasında dikkat çekici bir konuma sahip olagelmiştir. Özellikle hicri 1./7. asrın son çeyreğinden itibaren tâbiûnun etkinliğini artırmasıyla hadis ilmiyle ilgili pek çok gelişme kaydedilmiştir. Bu çalışmaya konu olan dönem tâbiûnun sahâbeyle bir arada bulundukları ve hicri 1./7. asrın üçüncü çeyreğine kadarki zaman dilimini kapsamaktadır. Tâbiûn âlimleri bu dönemde, hadis rivayeti konusunda, hocaları durumundaki sahâbenin sergilediği tavrı devam ettirmiş, daha çok ihtiyaca binaen ve soru soruldukça hadis rivayet etme çabası içerisinde olmuşlardır. Belirli bir râvinin hadisleriyle yetinme anlayışının dikkat çektiği bu dönemde Kûfe’den Medine’ye yolculuk yaparak diğer sahâbîlerden hadis alanlar da gözlemlenmektedir. Böylelikle şehirler arasında ilmî etkileşimi sağlayan Kûfeli tâbiûn âlimler arasında Hz. Âişe’den ciddi oranda hadis alanların varlığı dikkat çeker. Çalışmada ilk olarak şehirlerin ilmî etkileşimine etki eden hususlar ele alınarak her iki bölgenin ilmî yapısı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Sonrasında Kûfe’den Medine’ye giderek özellikle Hz. Âişe’nin ilmî birikimini Kûfe’ye aktaran Alkame b. Kays, Mesrûk b. el-Ecda‘, Esved b. Yezîd en-Nehaî ve Şüreyh b. Hâni’nin hayatları ele alınmıştır. Daha sonra ise bu tâbiûn âlimlerinin Hz. Âişe’yle irtibatları, ondan aldıkları rivayetler ve bu rivayetlerin Hanefî literatürdeki yeri ve etkisi detaylı bir şekilde incelenmiştir. Böylece Medine ve Kûfe şehirleri arasındaki ilmi etkileşim bu talebeler özelinde ortaya konulmaya çalışılmıştır.The Companions, who hold significant value in almost all Islamic sciences, occupy a vital position, particularly in terms of transmitting ḥadīths to subsequent generations. The al-Tābiʻūn also performed noteworthy roles in transmitting ḥadīths to later generations. Particularly from the last quarter of the 1st/7th century AH onwards, with the al-Tābiʻūn becoming more active, many developments related to ḥadīth were recorded. The period covered in this study encompasses the time when the al-Tābiʻūn were together with the Companions and extends to the third quarter of the 1st/7th century AH. During this period, al-Tābiʻūn scholars continued the approach demonstrated by the companions, who were their teachers, in the narration of ḥadīth, striving to narrate ḥadīth more based on need and when questions were asked. During this period, when the understanding of relying on the ḥadīths of a specific narrator was prominent, some scholars traveled from al-Kūfah to al-Madīnah to collect hadiths from other Companions. Thus, it is noteworthy that the scholars of the al-Tābiʻūn from alKūfah, who provided the scholarly interaction between the cities, received a significant number of ḥadīths from ʿĀ’ishah. In this study, first, the issues affecting the scholarly interaction of the cities were discussed and the scholarly structure of both regions was tried to be revealed. Then, the lives of Alqamah b. Qays, al-Masrūq b. al-Ajda‘, alAswad b. Yazīd al-Nahā‘ī, and Shurayh b. Hāni’, who traveled from al-Kūfah to alMadīnah and transferred the scholarly knowledge of ʿĀ’ishah to al-Kūfah, are discussed. Then, the connection of these al-Tābiūn scholars with ʿĀ’ishah, the narrations they received from her, and the place and influence of these narrations in the Hanafī literature are analyzed in detail. Thus, the scholarly interaction between the cities of al-Madīnah and al-Kūfah has been analyzed with a special focus on these students.