KT G6 ve BK K4'te Geçen Kıdmaz Ermiş İfadesine Yeni Bir Bakış

Abstract

II. Türk Kağanlığı tarafından oluşturulmuş, VIII. yüzyıldan kalma Orhon (Köl Tegin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Ongi, Küli Çor) yazıtları, literatürde büyük kağanlık yazıtları olarak da adlandırılmaktadır. Bu yazıtlar, Türkler üzerine merak edilenlerin anlaşılması adına en eski yazılı kaynak durumundadır. Bu yönüyle yalnızca dil bilimi çerçevesinde değil tarih, coğrafya, sosyoloji ve kültür gibi farklı araştırma sahalarının da ilgisini çeken yazıtlar üzerine yürütülen çalışmalar hız kesmeden devam etmektedir. Bu itibarla yazıtlardaki seslerden sözcüklere ifadelerden cümlelere dek yazıtların doğru biçimde okunarak anlamlandırılması önemli bir gerekliliktir. Özellikle tanık sayısı sınırlı olan sözlerden temellenen görüş ayrılıkları nedeniyle tek ve yaygın saptamanın olmadığı kimi bölümler üzerinde tartışmalar sürüp gitmektedir. KT G6/BK K4’te geçen kıdmaz ermiş, araştırmacıların farklı zaman ve vesilelerle yorumlarını dile getirdiği bu tip uzlaşıdan uzak ifadelerden birini işaretlemektedir. Üzerine makale dahi yazılmış olan ifadeye daha önce bakılmamış bir açıdan bakıldığında yalnızca Türklerle ilgili değil aynı zamanda Çinlilere dair de kimi yeni bilgiler ortaya çıkmaktadır. Yapılan bu çalışmanın amacı, kendinden önce sunulan önerileri çürüterek yok saymak yerine önceki anlamlandırmaları bilimsel açıdan eleştirel olarak sorgulayıp yeni bir görüşle ilgili ifadeyi daha anlaşılır kılmaktır. Araştırmanın ana savı, kıdmaz ermiş ifadesinde görülen kıd- fiilinin kıdıg ‘kıyı’ ile kıdış- ‘kenar dikmekte yardım etmek’ ve kıdıt- ‘kenar diktirmek, kıyılatmak’ sözcüklerine de kaynaklık etmiş olabileceğidir. Çalışmada bu görüşü destekleyecek yapısal ve anlamsal çözümlemelere yer verilecektir. Bu yolla yapılan değerlendirmeler ışığında kıyı sözünün kıy- temelinde bir şeyleri ‘kestiği, ayırdığı, böldüğü, parçaladığı’ düşüncesine karşı bir şeyin, ülkenin, ilin, tarlanın, hakkın, durumun ‘kıyısı, sınırı, kenarı’ bir diğerine ‘yakın, bitişik’ oluşuyla ilişkili olduğu ileri sürülecektir. Bu mantıkla kıyı, kara ve suyu birbirinden ayıran değil ‘birleştiren, kavuşturan’ bir noktada yer alacaktır. Böylece Orhon yazıtlarında geçen kıd- fiilinin ‘birleştirmek’ karşılığında olduğu ortaya çıkacaktır. Bu akıl yürütmeyi desteklemek amacıyla Eski Uygur, Karahanlı, Harezm, Çağatay, Eski Kıpçak ve Eski Oğuz Türkçesinden kimi sözcükler de tanık gösterilecektir. Kıd- fiiline böylesi bir anlam verildikten sonra {-mA-} ekiyle de ‘birleştirmemek’ karşılığı saptanmış olacaktır. Sonuç olarak Çinlilerin Türkleri ‘kımıldatmama, hareket ettirmeme, ilerletmeme’ işini başardıktan sonraki ikinci adımda Türklerin ‘birlikte hareket etmemesini, birleşmemesini, birbirine yakın durmamasını’ sağlama eylemine geçmelerinin kıdma- fiiliyle aktarılmış olabileceği değerlendirilecektir.

Orkhon (Köl Tegin, Bilge Kagan, Tonyukuk, Ongi, Küli Çor) inscriptions from the VIII. century, which were created by the Turkish Khaganate II, are also called the great khanate inscriptions in the literature. These inscriptions are the oldest written source in order to understand those who are curious about the Turks. In this respect, studies on inscriptions that attract the attention of not only linguistics but also different research fields such as history, geography, sociology and culture continue without slowing down. As such, it is an important requirement to read and interpret the inscriptions correctly, from sounds to words, from expressions to sentences. Especially due to the differences of opinion based on the words with a limited number of witnesses, discussions continue on some sections where there is no single and widespread determination. Kıdmaz ermiş mentioned in KT S6/BK N4 marks one of these types of statements that are far from consensus, which researchers have expressed their comments on different times and occasions. When the expression, on which even an article has been written, is looked at from an unprecedented perspective, some new information emerges not only about the Turks, but also about the Chinese. The aim of this study is to critically question previous interpretations from a scientific point of view and to make the related expression more understandable with this new view, instead of refusing and ignoring previous suggestions. The main argument of the research is that the verb kıd- seen in the expression kıdmaz ermiş may have also been the source of the words kıdıg ‘shore’ and kıdış- ‘to help in sewing the edge’ and kudıt- ‘to have the edge sewn, to have the edge’. In the study, structural and semantic analyzes will be included to support this view. In the light of the evaluations made in this way, the idea that the word shore ‘cutting, separating, dividing, shreding something’ on the basis of kıy will be opposed. On the contrary, it will be argued that something is related to the ‘shore, border, edge’ of a something, country, province, infield, right, situation being ‘close, adjacent’ to another. With this logic, the shore will be located at a point that ‘unites’, not separates land and water. Thus, it will be revealed that the verb kıd- in the Orkhon inscriptions corresponds to ‘to unite’. In order to support this reasoning, some words from Old Uyghur, Karakhanid, Khorezm, Chagatay, Old Kipchak and Old Oghuz Turkic will also be cited as witnesses. After giving such a meaning to the verb kıd-, the meaning of ‘not to unite’ will be determined with the suffix {-mA-}. As a result, it will be evaluated that after the Chinese succeeded the Turks not moving, they took the action of causing, ‘do not act together, not to unite, not to stay close to each other’ the Turks with the verb kıdma-.