Hz. Ömer’in Geçmiş Din ve Kültürlere Yönelik Tutumu

Abstract

Hz. Ömer’in (ö. 23 / 643) geçmiş din ve kültürlere yönelik tutumuna dair bilgi ve rivayetler, hadis kaynakları başta olmak üzere İslâm tefsir, tarih-kültür tarihi ve tabakât kaynaklarında yer almaktadır. Ne var ki bu konu bugüne kadar müstakil olarak etraflıca ele alınmış değildir. Hâlbuki yaklaşık 10 yıllık halîfeliği döneminde Hz. Ömer, önemli fetih hareketlerine öncülük etmiş, farklı etnik ve dinî kökenden insanların İslâm’a ihtidasına şâhitlik etmiş, muhtelif hukukî statülerdeki gayr-i müslim unsurların adaletle idaresi altında yaşamasına öncülük etmiş önemli bir sahâbî ve râşid halîfedir. Bu itibarla onun Yahudi-Hristiyanlar başta olmak üzere, diğer din ve kültürlere yönelik tavrının parametreleri günümüzde gayr-i Müslimlere yönelik tutumları anlama-anlamlandırma ve yön verme açısından oldukça önem arzeder. Bu anlamanın olabilmesi ve dolayısıyla Hz. Ömer’in tutumuna dair parametrelerin ortaya konulabilmesi için de, onun Yahudi kutsal kitabının (Tevrat) bazı kısımlarının yazılı olduğu bir nüshayla, bazılarında ise kendisine Yahudilerden ulaşan bir sahîfe ile Hz. Peygamber’e gelip bunu Ona okuduğunun anlatıldığı rivayetler ile Medine’de bulunan Yahudi mabedi Beytülmidrâs’ı ziyaretine dair bilgilerin tedkiki özellikle ehemmiyeti haizdir. Ayrıca halifeliği sırasında görüştüğüne dair bazı bilgiler bulunan bir kısım Yahudi-Hıristiyan din adamları ile alakalı bilgilerin neliği-niteliği de önemlidir. Kudüs’ün fethi sonrasında orada bulunan gayr-i Müslimlere ve onların mabedlerine yönelik tavrını da burada zikretmek icap eder. Bu meyanda ortaya konması gereken önemli bir yön de, Hz. Ömer’in, israilî rivayetlerin naklinde bilhassa öne çıkan Ka‘bü’l-Ahbâr’a yönelik tutumları ile konjonktürel de olsa gayr-i müslim kadınlar ile sahâbenin evlenmesine getirdiği bazı sınırlayıcı uygulamalara dair bilgilerdir. Oryantalistlerin de alabildiğine öne çıkardığı Hz. Ömer’in geçmiş din ve kültürlere yönelik tavrının ipuçlarını ortaya koyan bütün bu verilerin yakından tetkiki, bu tebliğin konusunu teşkil edecektir. Bunu yaparken oryantalistlerin ve günümüzdeki birtakım Müslüman yazar ve araştırmacıların, genelde Hz. Ömer’in gayr-i Müslimlere dair tutumu, özelde de onun Yahudi-Hıristiyan kültürü karşısındaki tavrı ile ilgili görüş ve iddiaları da analiz edilip değerlendirilecektir.