Meclis-i Meşâyih: Birimler, işleyiş ve kararlar (1879-1909)

Abstract

Bu çalışmanın konusu, tekke hayatını yeniden düzenleme maksadıyla kurulan Meclis-i Meşâyihin; yönetim, denetim, tekkelerin yapım-onarımı ile yaşadığı sorunları ve bu konuda ürettiği çözümleri incelemektir. Tekkelere liyakat ehli şeyh atanması için teşkil olunan bu kurum, XIX. yüzyılda birçok alanda reformlar yaşayan Osmanlı Devleti'nin Şeyhülislamlıkta yaptığı düzenlemelerden biridir. Bu süreç; 1812'de "Merkez Tekke" uygulaması, 1826'da "Yeniçeri Ocağının kaldırılması" ve ardından "Evkaf Nezaretinin kurulması"yla başlamıştır. 1839'da Tanzimat'ın ilanıyla, bu değişimler artarak devam etmiş; 1283/1866 yılı Sultan Abdülaziz devrinde, Şeyhülislam Refik Efendi'nin rehberliğinde "Meclis-i Meşâyih" kurulmuştur. Meclis-i Meşâyih modelinde; İstanbul'da bulunan toplamda 304 tekke, tarikatlarına bakılmaksızın bulundukları bölgeye göre tasnif edilmiştir. Buna göre tüm tekkeler, 15'i merkez 13'ü müstakil olarak belirlenen tekkelere bağlanmış; Meclis, tekkeleri bu merkezler vasıtasıyla yönetmiş ve müfettişleriyle denetlemiştir. Meclis-i Meşâyih, ilk nizamnamesinden sonra; şeyh ve dervişlerin görevleri ile diğer birçok konuda nizamname ve talimatnameler yayınlamıştır. Meclis-i Meşâyihe intikal eden sorunlar bu kurallara uygun olarak çözüme ulaştırılmış; ilgili ve gerekli durumlarda Evkaf Nezareti ile Şura-yı Devlete başvurulmuştur. Meclis-i Meşâyih, teşkilatlanmanın önemli bir halkası olarak İstanbul dışındaki beldelerde, Encümen-i Meşâyih ismiyle taşra teşkilatını kurmuştur. Bektaşî tekkelerinin yönetimi, Müstakil statüde olan Mevlevî ve Nakşî tekkelerine verilmiş, Mevlevî meşihat atamaları ise Çelebi efendilerce yapılmıştır. Elde edilen bulgularla; Meclis-i Meşâyih, tekke ve zaviyelere bir düzen getirmek için çalıştığı, ehliyet ve liyakat sahibi şeyh atamasını gerçekleştirmek ve tekkelerde müfettişler vasıtasıyla gerekli denetimi sağlamak için çaba sarfettiği, ihtiyaca göre yapım onarım işlerine katkıda bulunduğu anlaşılmaktadır.

The subject of this study is the Meclis-i Meşâyih which was established with the aim of reorganizing the lodge life; the aim is to examine the issues related to management, inspection, construction and repair of lodges, the problems it encounters and the solutions it produces on this issue. This institution, which was established to appoint qualified sheikhs to lodges, dates back to the 19th century. It is one of the regulations made in the Şeyhülislam by the Ottoman Empire, which experienced reforms in many areas in the 19th century. This process; The practice of the "Central Lodge" in 1812 started with the "abolition of the Janissary Corps" in 1826 and then the establishment of the "Ministry of Foundations". With the declaration of Tanzimat in 1839, these changes continued increasingly; during the reign of Sultan Abdülaziz in 1283/1866, the "Meclis-i Meşâyih" was established with the guidance of Şeyhülislam Refik Efendi. In the Meclis-i Meşâyih model; a total of 304 lodges in Istanbul were classified according to their area, regardless of their sect. Accordingly, all lodges were connected to lodges, 15 of which were central and 13 were independent; the parliament managed the lodges through these centers and inspected them with their inspectors. After its first regulation, the Meclis-i Meşâyih published regulations and instructions on the duties of sheikhs and dervishes and many other subjects. The problems referred to the Meşayih Assembly were resolved in accordance with these rules; In relevant and necessary cases, applications were made to the Evkaf Nezareti and the Şura-yı Devlet. As an important part of the organization, the Meclis-i Meşâyih established the provincial organization called Encümen-i Meşayih in the towns outside Istanbul. The management of the Bektaşî lodges was given to the Nakşî and Mevlevî lodges, which had the status of an Independent Lodge and the appointments of the sheikhs of the Mevlevî lodges were made by the Çelebi Efendi. With these findings; It is understood that Meclis-i Meşâyih worked to organize the lodges and zawiyas, made efforts to appoint on merit and qualified sheikh and ensure the necessary control over the lodges through inspectors, contributed to the construction and repair works as needed.