Kendini bilen Çalab’ı bilir: Garib-nâme’de nefs

Abstract

GİRİŞ: Kırşehirli şair, Âşık Paşa tarafından 14. yüzyılda yazılan Garib-nâme, Türk dili tarihinin en önemli kaynaklarından biridir. Şair, Batı Türkçesiyle telif edilmiş ilk hacimli eser olan Garib-nâme’yi, Anadolu’nun en buhranlı dönemlerinde Türk milletine yol gösteren bir rehber olması için Türkçe yazdığını ifade eder. Tercüme eserlerin çokça ortaya konduğu Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrinde telifî hüviyete sahip bir eser olması bakımından Garib-nâme, Anadolu’da Türk tasavvuf edebiyatının en eski ve tesir dairesi çok geniş olmuş eserlerindendir. Sade dille yazılması nedeniyle asırlar boyunca çok geniş bir okuyucu kitlesine hitap etmiştir (Kut, 1991: 2). Aynı zamanda metnin Türkçe kaleme alınması ile Türk milletinin anlaması, bilmesi ve öğrenmesi hedef olarak alınmıştır (Yavuz, 1983: 15). Farsçanın edebî, Arapçanın ilmî dil olarak hüküm sürdüğü bir dönemde dinî-tasavvufî öğretileri geniş Türk halklarına ulaştırmak amacıyla sağlam bir dil şuuruyla ve söz konusu dillerin karşısında Türkçenin gücünü ortaya koymak üzere bilinçli olarak Türkçe yazılan eser, mesnevi nazım şekline sahip, yaklaşık on bin altı yüz beyitten müteşekkil, hacimli bir kaynak eserdir. “Fâilâtün Fâilâtün Fâilün” vezninde yazılan Garib-nâme on bölümden meydana gelmiştir. Yine her bölüm on kıssaya yer vermektedir. Böylece eserde yüz kıssa veya hikâye bulunmaktadır. Âşık Paşa eserini yazarken karşısında daima kendisini dinleyen birilerinin olduğunu var sayar ve onlara hitap eder. Çünkü o, gazavatnameler gibi Garîb-nâme’nin de toplu yerlerde okunacağını ve kalabalıklar tarafından dinlenileceğini düşünmektedir. Bunu dikkate aldığı için, eser oldukça yavaş ilerler, hatta bazen tekrara düşer. Şair, kimi dinî-tasavvufi konuları anlatmaya geçmeden önce konunun akılda daha iyi kalmasını kolaylaştırmak için günlük hayattan örnekler getirir. Kullandığı bu maddî ögeler birer semboldür. Konuları önce semboller ve hikâyelerle anlatarak dinleyiciyi asıl konuya hazırlar...